VELIKA TRAMPOVA ČISTKA: Za 15 mjeseci smijenjeno više od 20 generala i admirala

Foto: AI/Gemini

Posljednji u nizu koji je dobio otkaz od Hegseta je general Kris Donahju, komandant Komande Kopnene vojske SAD za Evropu i Afriku i komandant Savezničke komande kopnenih snaga (LANDCOM) od 2024. godine.

Ova odluka je iznenadila mnoge, budući da se za generala Donahjua — odlikovanog oficira sa četiri zvjezdice i izuzetnom ratnom biografijom — spekulisalo da će postati zamjenik načelnika Generalštaba Kopnene vojske, pa možda jednog dana i načelnik ovog vida oružanih snaga.

Umjesto toga, on će predati svoju dužnost na ceremoniji u Njemačkoj 2. jula i najvjerovatnije otići u penziju, osim ukoliko ne prihvati nižerangirano postavljenje na drugoj poziciji sa činom general-potpukovnika (tri zvezdice).

Pentagon Donahjuov odlazak navodno predstavlja kao dio Hegsetovog šireg plana za smanjenje broja generala i admirala za 10 procenata, redukciju broja generalskih mjesta sa četiri zvjezdice za 20 procenata, kao i smanjenje broja generalskih činova u Nacionalnoj gardi za 20 procenata. Njegovo zvanično obrazloženje je „maksimizacija strateške borbene gotovosti“ i uklanjanje „suvišnih organizacijsko-formacijskih struktura“.

Odluka sekretara za odbranu izazvala je oštre reakcije penzionisanih vojnih zvaničnika i kongresmena.

Oni navode da ovakav način smjenjivanja visokog komandnog kadra dovodi do gubitka vojnih talenata, narušava moral aktivnih pripadnika koji ne znaju šta ih čeka u budućnosti, i komplikuje civilno-vojne odnose politizacijom oružanih snaga, vođenom „ideološkim zamerama, ličnim rivalstvima i neumoljivim zahtjevima za političkom lojalnošću“.

Opšte je poznato da su, pored političke lojalnosti, Tramp i Hegset pokazali averziju prema svim zvaničnicima koji su bili povezani sa politikama prethodne Bajdenove administracije u pogledu „diverzifikacije, jednakosti i inkluzije“. Prema njihovom mišljenju, te politike su oslabile američku vojsku, a oficiri koji su ih podržavali treba da napuste službu.

Treba napomenuti da je od povratka predsjednika Trampa na dužnost u januaru 2025. godine, Pentagon zabilježio neuobičajeno brzu smjenu najvišeg vojnog vrha. Hegset je smjenio ili primorao na penzionisanje više od 20 generala i admirala, uključujući načelnika Združenog generalštaba generala Čarlsa „Si-Kju“ Brauna Mlađeg, načelnicu Operativnog štaba Ratne mornarice admiralku Lizu Franketi, zamjenika načelnika Generalštaba Ratnog vazduhoplovstva generala Džejmsa Slifa, načelnika Generalštaba Kopnene vojske generala Rendija Džordža, vojne pravobranioce (Chief Judge Advocates) Kopnene vojske, Mornarice i Vazduhoplovstva, kao i direktora Odbrambene obavještajne agencije (DIA) general-potpukovnika Džefrija Kruza.

Što je indikativno, za većinu ovih smjena nisu data adekvatna objašnjenja. To je u tolikoj mjeri revoltiralo petoricu Hegsetovih prethodnika — koji su služili i u demokratskim i u republikanskim administracijama — da su uputili pismo Kongresu izražavajući zabrinutost zbog, kako su naveli, „nepromišljenih“ čistki koje imaju „posledice po nacionalnu bezbednost“. Potpisnici su bili: Lojd Ostin, Džejms Matis, Vilijam Peri, Čak Hejgel i Leon Paneta.

Ipak, važno je istaći da prema američkom Ustavu vojni zvaničnici nemaju apsolutnu „garanciju radnog mjesta“. Prema Članu II , odjeljak 2 Ustava, predsednik je vrhovni komandant vojske; on ih može smeniti ili prekomandovati na nižerangirane pozicije.

Osim toga, Vrhovni sud SAD je u presudi Majers protiv Sjedinjenih Država (1926) potvrdio da predsjednik može razrešiti dužnosti zvaničnike izvršne vlasti bez odobrenja Senata.

Na primjer, predsjednik Abraham Linkoln je 1862. godine razriješio general-majora Džordža B. Meklelana dužnosti komandanta Vojske Potomaka. Navodi se da je Linkoln bio frustriran Meklelanovom preteranom opreznošću i percipiranom političkom nelojalnošću.

Tokom Drugog svjetskog rata, predsednik Frenklin D. Ruzvelt je zaobišao mnoge starije oficire kako bi 1939. godine imenovao Džordža K. Maršala za načelnika Generalštaba vojske SAD, čime je fundamentalno preoblikovao vojni vrh.

Predsjednik Hari Truman je 1951. godine smijenio generala Daglasa Makartura tokom Korejskog rata. Makartur je javno osporio predsjednikovu strategiju ograničavanja obima rata, zbog čega ga je Truman razrešio dužnosti radi nepočinjavanja komandi (nediscipline), a u cilju očuvanja principa civilne kontrole nad vojskom.

Međutim, postoje određeni mehanizmi kontrole predsjedničke moći. Odeljak 8 Člana II Ustava propisuje da Kongres ima ovlašćenje da „donosi pravila za upravljanje i regulisanje“ oružanih snaga.

Nakon Građanskog rata, Kongres je usvojio zakon u kojem se navodi da „nijedan aktivni oficir ne može biti otpušten iz bilo kog roda oružanih snaga, osim (1) na osnovu presude opšteg vojnog suda; (2) ublažavanjem kazne opšteg vojnog suda; ili (3) u ratno vreme, po naređenju predsednika“.

Inače, Hegset je primorao na hitno penzionisanje načelnika Generalštaba Kopnene vojske SAD, generala Rendija Džordža, zajedno sa još dvojicom najviših generala, i to u jeku ratnih tenzija sa Iranom.

Ali onda, sudeći po novijoj istoriji, predsjednik SAD uvek može pronaći izlaz definisanjem onoga što on smatra ratom, i nije nužno vezan odobrenjem Kongresa.

Kao što ističe (penzionisani) general-major Čarls Danlap, bivši zamjenik vojnog pravobranioca Američkog vazduhoplovstva (Deputy Judge Advocate General), u američkom zakonodavstvu ne postoji univerzalno prihvaćena definicija toga kada je zemlja u ratu. Neki zakoni koriste izraz „vrijeme rata koje je proglasio Kongres“, dok drugi to ne čine.

Osim toga, pošto su činovi sa tri i četiri zvezdice „privremeni položaji vezani za određenu formacijsku dužnost“, predsjednik (koga zastupa ministar odbrane) može ukloniti oficira sa dužnosti, premještajem ili razrješenjem u roku od 30 do 60 dana, osim ukoliko se taj oficir ne vrati u čin sa dvije zvjezdice (general-major) i ode u penziju.

Drugim riječima, praktično govoreći, iako predsjednik ne može lako i potpuno izbaciti generala iz vojske u mirnodopsko vrijeme, on ga može razriješiti dužnosti, što obično vodi do penzionisanja. Na kraju krajeva, nijedan general koji drži do svog integriteta neće ostati u službi ako je degradiran.

Međutim, u krajnjoj analizi, suština je izvan toga da li predsjednik, preko svog ministra odbrane, može nekažnjeno da smjenjuje generale. Pored pravnog aspekta, predsjednikova moć mora se posmatrati u širem kontekstu civilno-vojnih odnosa u demokratiji kakva su Sjedinjene Države.

Ono što se ovde smatra ključnim jeste kako predsjednik vrši svoju vlast.

Ovaj fenomen se najbolje može opisati kroz ono što je pokojni američki politikolog Semjuel P. Hantington, u svom klasičnom djelu iz 1957. godine „Vojnik i država: Teorija i politika civilno-vojnih odnosa“, nazvao teorijom „objektivne civilne kontrole“.

Prema ovoj teoriji, optimalno sredstvo za uspostavljanje kontrole nad oružanim snagama je njihova profesionalizacija. To je u suprotnosti sa „subjektivnom kontrolom“, koja podrazumjeva nametanje pravnih i institucionalnih ograničenja vojnoj autonomiji.

Za Hantingtona, „profesionalizam“ podrazumjeva uzajamno obavezujući odnos između društva i njegovih „profesionalaca“ (oficirskog kora). Ovi drugi su zaduženi za procjenu bezbjednosti države i pružanje stručnih saveta njenim liderima, koji, zauzvrat, moraju da pokažu određenu dozu poštovanja prema njihovoj ekspertizi i institucijama, bez uzurpiranja vojne hijerarhije — kao što bi, na primjer, bilo „imenovanje poručnika na dužnost u Združenom generalštabu“.

Hantington je tvrdio da omogućavanje autonomije vojnim profesionalcima unutar njihovog sopstvenog domena minimizira opasnost od vojnog uplitanja u politiku tako što ih „čini politički sterilnim i neutralnim“ i „istovremeno osigurava da profesionalni oficirski kor sprovodi želje bilo koje civilne grupe koja ima legitimnu vlast u državi“.

Kasnije su pojedini naučnici unijeli manje izmjene u Hantingtonovu tezu o objektivnoj kontroli. U svojoj knjizi iz 1999. godine „Civilna kontrola nad vojskom: Promenljivo bezbednosno okruženje“, Majkl Deš se zalaže za model sa zajedničkom granicom (interfere) koja postoji između „političkih ciljeva“ i „vojnih sredstava“.

U ovom modelu, iako postoji značajna vojna autonomija u vojnoj, tehničkoj i operativnoj sferi (kako voditi ratove), u zamjenu za potpunu potčinjenost civilnoj kontroli kada je riječ o politici i velikoj strategiji (kada i da li ratovati), u izuzetnim okolnostima može doći do civilnog uplitanja u ono što bi inače bio vojni domen, i obrnuto.

Deš je naglasio da u krajnjoj analizi civili moraju imati prevagu u slučaju razilaženja između civilnih i vojnih stavova (preferencija).

S druge strane, „subjektivna kontrola“ podrazumeva „učešće vojske u politici“, pri čemu društvo ili država oblikuju vojsku prema sopstvenom nahođenju — bilo infiltracijom civilnih elita u vojsku, bilo unapređivanjem visokih vojnih oficira na osnovu njihovih političkih uvjerenja. Hantington je opisao kako su dve ideologije zasnovane na autoritarizmu — fašizam i marksizam — rezultirale „subjektivnom kontrolom“, koja se kasnije može vratiti kao bumerang u vidu… vojnih reakcija i državnih udara. Svaka demokratija to mora da izbjegne, savjetovao je on.

Stoga, Hantingtonovi sledbenici danas tvrde da zdravi civilno-vojni odnosi počivaju na dva stuba: civilnoj kontroli i vojnom profesionalizmu. Civilna kontrola pravno nije upitna – predsjednik očigledno ima ovlašćenje da smjenjuje komandante. Ali šta je sa profesionalizmom i povjerenjem?

Ako oficiri vjeruju da unapređenja zavise od lične lojalnosti, a ne od kompetentnosti, ispaštaće iskreni vojni savjeti koji se daju civilnim liderima. Ako političko rukovodstvo odjednom proćerda godine oficirskog iskustva, to je na kraju gubitak za američku vojsku.

Čini se da je upravo to dominantna percepcija u američkim strateškim krugovima danas.

(eurasiantimes.com)

NAJNOVIJE IZ RUBRIKE

KO JE „BETMEN“ IZ MEKSIKA? Policija pokrenula istragu za osvetnikom koji veže ljude za stubove

MUŠKARAC koji se ponaša kao “osvetnik” na ulicama Meksika dobio je nadimak "Betmen", pošto je, prema pisanju lokalnih medija, presretao osobe, navodno odgovorne za krađu motocikala, i ostavljao ih zavezane za bandere.

KAZNE DO 500 EVRA: Evo šta je zabranjeno turistima u Ulcinju

TURISTI koji se u Ulcinju budu kretali van plaža u kupaćem kostimu ubuduće bi mogli da budu kažnjeni novčanim kaznama od 350 do 500 evra.

OPROŠTAJ U MOSKVI: Putin lično odao počast Sergeju Ivanovu

RUSKI predsjednik Vladimir Putin odao je počast Sergeju Ivanovu, bivšem ministru odbrane Ruske Federacije koji je preminuo prošle nedjelje.

ZEMLJOTRES U NBA LIGI: Lebron Džejms napustio LA Lejkerse

KAKVA vijest stiže iz NBA lige. Lebron Džejms će nastaviti karijeru i igraće u sezoni 2026/27.

VELIKA TRAMPOVA ČISTKA: Za 15 mjeseci smijenjeno više od 20 generala i admirala

DA LI su civilno-vojni odnosi u Sjedinjenim Državama pod sve većim pritiskom? Ovo pitanje, čini se, progoni stratešku elitu u SAD, dok predsjednik Tramp i njegov sekretar za odbranu, Pit Hegset, nastavljaju sa serijom smjena najviših vojnih generala i komandanata.

IGNORISAO ZABRANU PRILASKA: Državljanin BiH davio, udarao pesnicama i izbo nožem bivšu vjerenicu

ŠOKANTAN krvavi pir desio se u bečkom Liesingu kada je 45-godišnjak iz Bosne i Hercegovine u ponedjeljak uveče, uprkos postojećoj zabrani prilaska, izbo svoju bivšu vjerenicu u vešernici stambene zgrade.

UPOZORENJE SZO: Slijede nam još gore vremenske prilike

NAJNOVIJI toplotni talas koji je pogodio Evropu samo je generalna proba, a još gore vremenske prilike tek dolaze, izjavio je direktor Svjetske zdravstvene organizacije za Evropu Hans Kluge.

JEZIVI PRIZORI IZ GRČKE: Srušila se zgrada, traga se za preživjelima (VIDEO)

VELIKA akcija potrage i spasavanja u toku je u Atini nakon što se danas oko 13.30 časova urušila četvorospratna stambena zgrada u naselju Petralona, u ulici Alkmenis 22.

TRAMP: Naftne kompanije moraju odmah da snize cijene

PREDSJEDIK Sjedinjenih Američkih Država Donald Tramp pozvao je danas naftne kompanije da odmah snize cijene benzina i upozorio da će biti "velikih problema" ako to ne učine.

PUCNJAVA U NJEMAČKOJ, UBIJENO PET OSOBA: Ubice pokušale da pobjegnu automobilom

NAKON pucnjave u Štadeu, dvije osobe su, prema svemu sudeći, pokušale da pobjegnu automobilom, izjavio je neposredni komšija ustanove u čijoj je blizini ubijeno pet osoba.