KO KONTROLIŠE GRENLAND? Najveće ostrvo na svijetu prostor na kome se prepliću interesi velikih sila

Foto: Profimedia, Depositphotos

Klimatske promjene, nove pomorske rute, pristup kritičnim sirovinama i bezbjednosna arhitektura NATO-a učinili su najveće ostrvo na svijetu prostorom na kome se prepliću interesi velikih sila, regionalnih aktera i lokalnog stanovništva.

Međutim, Trampova želja da ga prisvoji pretvorila je Grenland u kriznu tačku koja može dovesti do raspada transatlantskog saveza, a juče je Tramp otvoreno zaprijetio svim zemljama koje se protive otimanju Grenlanda.

Trampu pritom nije jasno zašto Danska uopšte polaže bilo kakva prava na Grenland.

– Činjenica da su tamo pristali brodom prije 500 godina ne znači da posjeduju tu zemlju. Pravni legitimitet Danske danas je izuzetno čvrst, što je rijetkost u arktičkom prostoru – rekao je.

Danski suverenitet nad Grenlandom nije rezultat klasične kolonijalne dominacije, već dugog kontinuiteta diplomatskih i pravnih odluka.

Grenland je kroz istoriju bio dio dansko-norveške krune, a nakon 1814. godine Danska je zadržala kontrolu nad ostrvom, uprkos gubitku Norveške. Suverenitet Danske dodatno je potvrđen 1933. godine, kada je Stalni sud u Hagu odbio norveške zahtjeve za istočnim Grenlandom.

Danas je Grenland sastavni dio Kraljevine Danske, ali uživa široku autonomiju, uključujući sopstveni parlament, službeni jezik i kontrolu nad prirodnim resursima.

Stanovnici ostrva su na referendumima odlučili da zadrže vezu sa Danskom, uz jaču autonomiju, umjesto potpune nezavisnosti. Ovaj odnos predstavlja geopolitički kompromis: Danska obezbjeđuje sigurnost i međunarodni status, dok Grenland Danskoj daje arktički uticaj i pristup globalnim forumima.

Ukratko, Danska upravlja Grenlandom jer je to pravno, politički i istorijski utemeljeno, dok stanovnici ostrva zadržavaju značajnu autonomiju i pravo na buduću samostalnost.

– Pravni legitimitet Danske danas je izuzetno čvrst, što je rijetkost u arktičkom prostoru. Upravo zato Grenland već vijekovima nije bio zona spora – naglašava Pal Sigurd Hilde sa Norveškog instituta za odbranu.

Paralelno sa jačanjem američke ideje o preuzimanju Grenlanda, sve snažniji su i otpori Grenlanđana i Danaca protiv takvog scenarija. Danas se u više danskih gradova, kao i u grenlandskoj prestonici Nuuku, očekuju veliki protesti protiv ambicija američkog predsednika Donalda Trampa da preuzme Grenland. Organizatori poručuju da žele da pošalju jasnu poruku o poštovanju demokratije i osnovnih ljudskih prava, koristeći i dolazak delegacije američkog Kongresa u Kopenhagen kako bi se njihov glas snažnije čuo.

„Grenland Danskoj daje stratešku dubinu“

Grenland za Dansku predstavlja ključnu geostratešku polugu. Bez njega, Kopenhagen bi imao ograničen uticaj van evropskog kontinenta. Sa Grenlandom, Danska učestvuje u Arktičkom savjetu, NATO bezbjednosnim planovima i globalnim raspravama o klimatskim promenama.

– Grenland Danskoj daje ono što male države rijetko imaju – stratešku dubinu. Zbog njega Danska nije samo korisnik bezbjednosti, već i njen proizvođač – kaže Majkl O’Konor, bivši savetnik NATO-a za Arktik.

Analitičari ističu da se godišnja subvencija Grenlandu, u iznosu od oko 500 miliona evra, u Kopenhagenu sve više posmatra kao cena geopolitičke relevantnosti, a ne kao socijalni teret.

Za Evropsku uniju Grenland je postao strateški oslonac energetske i industrijske bezbjednosti.

Posebno se ističe potencijal rijetkih metala neophodnih za zelenu tranziciju. Godine 2021. Evropski savjet potvrdio je da Grenland nije deo teritorije EU i ne pripada jedinstvenom tržištu, te da ga, za razliku od nekih najudaljenijih regiona Unije, ne obavezuje pravna tekovina EU, ali da ima pravo na finansijski okvir kojim se jača strateško partnerstvo.

– Bez pristupa arktičkim resursima, evropska industrijska politika ostaje ranjiva. Grenland je jedna od retkih realnih alternativa kineskoj dominaciji u sektoru kritičnih sirovina – upozorava Izabel Furnije, profesorka sa Univerziteta u Lilu.

„Led koji se topi na Grenlandu diktira tempo klimatskih promena u Evropi“

Pored resursa, Grenland ima ključnu ulogu i u klimatskom nadzoru. „Led koji se topi na Grenlandu diktira tempo klimatskih promena u Evropi“, dodaje Furnije. „U tom smislu, Grenland je evropska klimatska predstraža.“

Za stanovnike Grenlanda geostrateški značaj ostrva istovremeno je prilika i izazov. Danska obezbeđuje socijalnu sigurnost, ali rastuća međunarodna pažnja otvara pitanje dugoročne političke samostalnosti.

– Grenlanđani sve više shvataju da nisu samo mala zajednica na ivici sveta, već akteri u globalnoj igri. Pitanje nije da li će Grenland biti važan, već ko će imati najveći uticaj na njegove odluke – smatra Ane Bak, danska analitičarka za arktičku politiku.

Dok se u manjim zajednicama i dalje živi u skladu sa tradicionalnim obrascima, glavni grad Nuuk se ubrzano pretvara u moderan arktički grad. Digitalna infrastruktura, nova luka i međunarodni projekti simbol su promena.

„Grenland je danas laboratorija buduće geopolitike. Ovde se istovremeno testiraju klimatske, bezbednosne i resursne politike velikih sila“, rekla je Bak.

„Ko kontroliše Grenland, kontroliše severni prilaz Atlantiku“

– Ko kontroliše Grenland, kontroliše severni prilaz Atlantiku i vazdušni koridor između Severne Amerike i Evrope. U vojno-strateškom smislu, to je prirodni nosač radara i protivraketne odbrane – kaže Erik Lund, analitičar bezbednosne politike sa Univerziteta u Oslu.

Iz američke perspektive, Grenland je nezamenljiva strateška tačka u odbrani severnog Atlantika i kontinentalnih Sjedinjenih Država. Njegov položaj između Severne Amerike i Evrope čini ga prirodnim mostom, ali i tampon-zonom u slučaju sukoba sa Rusijom.

– Grenland je centralna tačka GIUK-praznine, prostora između Grenlanda, Islanda i Ujedinjenog Kraljevstva, koji je presudan za kontrolu pomorskog i vazdušnog saobraćaja. Bez Grenlanda, američka protivraketna i radarska odbrana na severu bila bi ozbiljno oslabljena – objašnjava Džejms Holovej, bivši analitičar američkog Ministarstva odbrane.

Američki protektorat

Za grenlandsko društvo, eventualno američko preuzimanje nosi i prilike i rizike. Sa jedne strane, donelo bi ogromna ulaganja u infrastrukturu, radna mesta i bezbednost, potencijalno ubrzavajući put ka ekonomskoj samoodrživosti. Sa druge strane, postavlja se pitanje ko bi dugoročno donosio ključne odluke.

– Grenlanđani žele nezavisnost, a ne da zamene jednu metropolu drugom. Američki protektorat mogao bi biti privremeno rešenje, ali i trajna zamka – kaže Bak.

U kontekstu rastućih globalnih tenzija, američki protektorat nad Grenlandom više nije teorijska konstrukcija, već jedna od realnih opcija budućeg razvoja Arktika.

Veliko je pitanje, međutim, šta bi takav ishod značio za savezništvo Evrope i Amerike.

(Telegraf)

NAJNOVIJE IZ RUBRIKE

PRIŽLJKUJU PAD NETANJAHUA: Benet i Lapid prave savez za rušenje vlasti

DVOJICA najvećih političkih rivala izraelskog premijera Benjamina Netanjahua, bivši premijeri Naftali Benet i Jair Lapid, saopštili su danas da udružuju snage pred izbore koji se očekuju kasnije ove godine, sa ciljem da s vlasti smijene aktuelnu koalicionu vladu.

KO JE NAPADAČ IZ „HILTONA“? Magistar računarskih nauka zapucao tokom svečane večere na kojoj je prisustvovao i Tramp

OSUMNJIČENI za pucnjavu u hotelu "Hilton" u Vašingtonu, koja se dogodila protekle noći tokom svečane večere Udruženja dopisnika iz Bijele kuće, kojoj je prisustvovao i američki predsjednik Donald Tramp, nema krivični dosije i nije bio na radaru policije, saopštio je američki zvaničnik.

TRAMPU PAO MRAK NA OČI: Evo šta je rekao o pokušaju atentata u Bijeloj kući

AMERIČKI predsjednik Donald Tramp izjavio je danas da se incident poput pucnjave u Hotelu Hilton u Vašingtonu ne bi nikada dogodio u balskoj dvorani Bijele kuće, koju gradi uprkos kritikama u javnosti.

„U POLITICI NEMA MJESTA NASILJU“: Orban šokiran napadom na Trampa u Bijeloj kući

ODLAZEĆI premijer Mađarske Viktor Orban rekao je da je duboko uznemiren pucnjavom i napadom tokom večere u Vašingtonu, kojoj je prisustvovao i američki predsjednik Donald Tramp.

NOVA PRAVILA ULASKA U EU: Evo šta morate uraditi prije puta

EVROPSKA unija pokrenula je veliko digitalno rješenje kojim želi spriječiti ljetni kolaps na granicama i višesatna čekanja koja se očekuju zbog novog sistema ulaska i izlaska poznatog kao EES.

HAOS U MALIJU: Ubijen ministar odbrane u napadu povezanom sa Al Kaidom

MINISTAR odbrane Malija Sadio Kamara poginuo je u napadu koji je izvela grupa Džamaat nusrat al-islam val-muslimin (JNIM) povezana sa Al Kaidom na njegovu rezidenciju u vojnoj bazi Kati u blizini prestonice Bamaka, javlja francuski radio RFI.

TRAMP PAO: Isplivao šokantan snimak sa gala večere u Vašingtonu na kojoj se desila pucnjava (VIDEO)

ŠOKANTAN snimak kruži društvenim mrežama na kojem se vidi trenutak kada agenti Tajne službe izbacuju predsjednika Donalda Trampa sa bine nakon što su sinoć ispaljeni pucnji na večeri Udruženja dopisnika Bijele kuće. Tramp i prva dama Melanija evakuisani su sa događaja nakon što je izbila pucnjava u hotelu Hilton, gdje se ceremonija održavala.

BIO NAORUŽAN SAČMARICOM, SA DVA PIŠTOLJA I VIŠE NOŽEVA: Osumnjičeni za pucnjavu na događaju Bijele kuće otkrio ko su bili mete

OSUMNJIČENI za pucnjavu u hotelu u Vašingtonu priznao je vlastima da su mu mete bili zvaničnici administracije Donalda Trampa, saopštili su izvori upoznati sa istragom.

UHAPŠEN NAPADAČ: Obratio se Tramp nakon pucnjave na prijemu u Vašingtonu (FOTO)

NAKON pucnjave na prijemu u Vašingtonu, predsjednik SAD Donald Tramp poručio je da je svjestan rizika funkcije koju obavlja, ali da se s tim dobro nosi.

TRESLO SE 5,9 STEPENI PO RIHTERU: Jak zemljotres pogodio ovaj dio svijeta

ZEMLJOTRES magnitude 5,9 stepeni po Rihterovoj skali pogodio je Mongoliju, saopštio je njemački centar za istraživanje geonauka /GFZ/.