MLAĐE GENERACIJE SVE TEŽE RAZUMIJU NJEGOŠEV JEZIK: Intervju Dr. Ljubomir I. Milutinović, profesor Univerziteta u Banjaluci

Foto: V. Kadić

Današnja Crna Gora nalazi se u dubokom procepu između svog istorijskog, petrovićevskog identiteta i savremenih geopolitičkih i građanskih stremljenja. Iako se državne institucije formalno pozivaju na državotvornu tradiciju, u praksi je vidljiv otklon od pojedinih ključnih obeležja epohe Petrovića, pre svega od srpskog nacionalnog osećaja, bliskih istorijskih veza sa Srbijom i Rusijom i naglašenog pravoslavnog etosa. Uzroci zbog kojih se ove teme često predstavljaju kao neaktuelne ili nedovoljno „evropske“ nalaze se u složenim političkim i identitetskim procesima koji traju decenijama.

Ovo u razgovoru za „Novosti“ kaže Ljubomir I. Milutinović, književni istoričar, metodičar i univerzitetski profesor iz Banjaluke (rođen u Jugovićima kod Nikšića) koji je objavio više od 60 naučnih i preko 20 knjiga iz oblasti metodike nastave srpskog jezika i književnosti, član Matice srpske, saradnik na Enciklopediji Republike Srpske i učesnik otadžbinskog rata.

Nakon referenduma 2006. godine, dodaje naš sagovornik, državna politika usmerena je ka izgradnji posebnog crnogorskog nacionalnog identiteta, jasno izdvojenog od srpskog.

– U tom kontekstu, nasleđe Petrovića često se tumači prvenstveno kao simbol državne samostalnosti, dok se njihov srpski identitet i Njegošev zavetni pogled na istoriju neretko stavljaju u drugi plan ili dobijaju nova tumačenja. Savremeni koncept evropskih vrednosti naglašava građansko društvo, multietničnost i političku stabilnost. Zbog toga se tradicionalni petrovićevski model, koji je imao izrazito nacionalno i pravoslavno utemeljenje, u pojedinim političkim krugovima često posmatra kao nespojiv sa savremenim integracionim procesima. Tome treba dodati i činjenicu da je Crna Gora danas članica NATO i da svoju spoljnu politiku usklađuje sa zapadnim partnerima, što je značajan otklon od nekadašnjeg oslanjanja na Rusiju kao važnog političkog saveznika.

Milutinović smatra da su pitanja jezika, Crkve i nacionalnog identiteta i dalje među najosetljivijim temama crnogorskog društva, zbog čega se njihovo otvaranje često posmatra kao potencijalni izvor političke nestabilnosti, dok se pažnja javnosti usmerava ka ekonomskim i institucionalnim pitanjima. Naš sagovornik bavi se Njegošem, epskim pesnicima i njihovim junacima.

Koliko smo danas blizu ili daleko od Njegoša?

– Pitanje našeg odnosa prema Njegošu zadire u sam sadržaj kulturnog, duhovnog i nacionalnog identiteta. Baveći se dugi niz godina epskom poezijom, Njegošem i epskim junacima, često sam imao utisak da i danas stojimo pred istim ogledalom koje nam je vladika Rade ostavio svojim delom. U isto vreme smo i bliski i udaljeni od Njegoša. Bliski smo jer su teme kojima se bavio i dalje aktuelne, a udaljeni jer se njegovo delo često zadržava na nivou citiranja, bez dubljeg razumevanja njegove misli. Njegošev svet počiva na idealima čojstva, junaštva, žrtve za zajednicu i neprekidne borbe za slobodu. Savremeno doba u mnogim aspektima stoji nasuprot takvom sistemu vrednosti. Danas se često povlačimo pred izazovima koje bi Njegoševi junaci smatrali pitanjem časti i moralne odgovornosti. Izazovi sa kojima se suočavao srpski narod u 19. veku, umnogome podsećaju na današnja. Pitanja opstanka, pritisci velikih sila, unutrašnje podele i stalni okršaji različitih civilizacijskih i političkih uticaja čine Njegoševe uvide i danas izuzetno aktuelnim. S druge strane, mlađe generacije sve teže razumeju arhaični i metaforični jezik „Gorskog vijenca“ i „Luče mikrokozma“. Bez relevantnih tumačenja i kontekstualizacije, Njegoš im postaje sve dalji i manje pristupačan. Ipak, Njegoš ostaje trajno prisutan u kolektivnom pamćenju srpskog naroda. Njegovi stihovi se citiraju, uče napamet i koriste kao orijentir u razumevanju istorije, kulture i nacionalnog iskustva.

Živimo u vremenu tehnološke revolucije u kojoj sve više dominira veštačka inteligencija.

– Veštačka inteligencija nesumnjivo donosi značajne promene u načinu na koji nastaju i obrađuju se tekstovi. Ona predstavlja moćan alat za istraživanje, prikupljanje i sistematizaciju podataka, ali istovremeno otvara mnoga pitanja koja se tiču autorstva, odgovornosti i prirode književnog stvaralaštva. Iako su mogućnosti ovih sistema impresivne, suštinska razlika između mašinski generisanog teksta i ljudskog stvaralaštva i dalje ostaje u nameri, iskustvu i emotivnoj dubini. Mašina ne poseduje životno iskustvo, kulturno pamćenje ni podsvest iz kojih proizlaze najznačajniji oblici umetničke kreativnosti. Kada znamo da je neki tekst nastao delovanjem algoritma, menja se i odnos čitaoca prema samom delu. Slabi neposredna empatijska veza između autora i čitaoca, koja je vekovima predstavljala jedno od temeljnih obeležja književnosti. Zbog toga će i u budućnosti ostati otvoreno pitanje gde prestaje upotreba VI kao korisnog istraživačkog i tehničkog sredstva, a gde počinje stvaranje teksta koji je u potpunosti prepušten mašini.

Vi ste sa kolegom Budom Aleksićem objavili više knjiga i Leksikon književnih pojmova, što je prva publikacija te vrste u Crnoj Gori.

– Kolega Aleksić, vrstan poznavalac narodne književnosti i jedan od najboljih tumača epske poezije, neposredno učestvuje i u nastavi književnosti u Crnoj Gori. Mi smo osetili potrebu za jednim ovakvim priručnikom, budući da u Crnoj Gori do tada nije postojalo delo te vrste. Nastojali smo da pažljivo odaberemo najvažnije književne pojmove i objasnimo ih na način koji će biti koristan srednjoškolcima i studentima. Istovremeno, trudili smo se da priručnik ostane pristupačan i širem krugu čitalaca.

Nasleđe litija

Da li je Crna Gora danas „zastala“ u odnosu na litijsko vreme?

– Ne bih rekao, ali je njena unutrašnja aktivnost danas drugačija. Fokus javnosti pomeren je sa odbrane svetinja na ekonomske teme, institucionalne promene i proces evropskih integracija. Ipak, rasprave o položaju Crkve, organizaciji i očuvanju autonomije pokazuju da nasleđe litija ostaje važan činilac društvenih i političkih procesa u Crnoj Gori.

NAJNOVIJE IZ RUBRIKE

VOZAČI U BANJALUCI GUBE STRPLJENJE: Evo kada bi mogli biti gotovi radovi kod „Audi servisa“, i kada bi saobraćaj mogao prodisati

ZBOG mašina, kamiona i radnika kod „Audi servisa“, mnogi koji moraju da prođu ovim dijelom grada, traže alternativne pravce. Jer, put do posla ili kuće pravi je test strpljenja.

NAJNOVIJI PODACI CIK-a: Cvijanović ima glasova koliko Vukanović i Božović zajedno

ŽELJKA Cvijanović, kandidat SNSD-a za srpskog člana Predsjedništva BiH, povećala je prednost u odnosu na protivkandidate i prema najnovijim preliminarnim rezultatima ima 305.165 glasova.

NAJAVLJENI RADOVI: Ovi dijelovi Banjaluke sutra bez struje

ZBOG najavljenih radova sutra će doći do redukcije u isporuci električne energije, saopšteno je iz Elektrokrajine.

„REPUBLIKA SRPSKA NIJE GENOCIDNA, IZDALI STE NAS“ Studentske organizacije u RS sazvale hitnu sjednicu (FOTO)

UNIJA studenata Republike Srpske i Studentski parlament Univerziteta u Istočnom Sarajevu sazvali su hitnu zajedničku sjednicu nakon pojave transparenata na studentskim domovima i reakcija na poruke iz Srbije. Poručuju da pitanja koja su izazvala ogorčenost među studentima zahtijevaju ozbiljan razgovor i jasan institucionalni odgovor.

KLADIONICE VUČIĆU DAJU NAJVEĆE ŠANSE ZA POBJEDU: Ovo su kvote za predstojeće izbore u Srbiji

ALEKSANDAR Vučić, nosilac SNS "Aleksandar Vučić - Ujedinjena Srbija" prvi je favorit da bude novi premijer Srbije nakon vanrednih parlamentarnih izbora 25. oktobra, pokazuju najnovije kvote koje su izbacile kladionice. Prema tim kvotama, na uloženih 1.000 dinara da će Vučić biti premijer dobija se 1.200 dinara odnosno svega 200 dinara profita.

DOBRE VIJESTI: Manje nezaposlenih u Srpskoj

NEZAPOSLENOST u Republici Srpskoj u avgustu je smanjena za 0,42 odsto u odnosu na prethodni mjesec, dok je u Federaciji BiH povećana za 0,71 odsto, podaci su Agencije za rad i zapošljavanje BiH.

ODZVONILO BLOKADAMA KRNJIĆA: Zvanično otvoren novi Granični prelaz u Gradišci

DANAS je održana elektronska sjednica Upravnog odbora UIO BiH na kojoj je usvojen Pravilnik o izmjenama i dopunama Pravilnika o unutrašnjoj organizaciji, što je bilo potrebno za otvaranje Graničnog prelaza Gradiška, potvrdio je predsjedavajući UO UIO Srđan Amidžić.

VRHUNAC MIHOLJSKOG LJETA: Sutra natprosječno toplo, temperature i do 30 stepeni

U Republici Srpskoj i Federaciji BiH /FBiH/ sutra će biti toplo, vjetrovito i promjenljivo oblačno vrijeme uz temperaturu vazduha i do 30 stepeni Celzijusovih.

SVJEDOČENJE O STRADANJU OGROMNOG BROJA KOZARČANA: Izložba o prihvatnom logoru u Zemunu otvorena u Donjoj Gradini (FOTO)

IZLOŽBA Memorijalnog centra Staro sajmište o prihvatnom logoru u Zemunu, koja osvjetljava drugu fazu postojanja logora tokom koje je od 1942. do 1944. godine zatočeno gotovo 32.000 ljudi, a više od 10.600 stradalo, otvorena je danas u Spomen-području Donja Gradina.

SAHRANJENA BILJANA PLAVŠIĆ: Biće upisana u srpskoj istoriji velikim slovima kao prva žena predsjednik, borac za naš narod i Republiku Srpsku

U Banjaluci je danas sahranjena bivša predsjednica Republike Srpske Biljana Plavšić.